GoGo Blog

Миний хичээл

http://sabotage.blog.gogo.mn — Wed, 28 Apr 2010 11:44:32 ULAT

SW203 Lab9

View more presentations from Rj JagaaRJ.

тоглоом

http://sabotage.blog.gogo.mn — Sat, 27 Mar 2010 03:29:43 ULAT

би эр хүнд хайртай жүжгийн дууны үг

http://sabotage.blog.gogo.mn — Fri, 5 Mar 2010 01:02:33 ULAT

Би эр хүнд хайртай

Зүрхэнд минь гэрэл дүүрэн
Зүүдэнд чи минь надтайгаа байгаач
Зовхинд минь нулимс дүүрэн бүрхэн ирсэн ч
Зоргоороо хайрланаа
Хүйтэнд ургах цэцэг шиг
Дагжиж би энд даарсан ч гэлээ
Хүний газар чамайгаа санан санасаар
Хүслээрээ хайрланаа
Дахилт:
Бүтэн явъя аа, чинийхээ төлөө
Бүдэрч босъё, бусдын өмнө
Инээж туулъя, энэхэн гунигийг
Ивээж ойлгоорой намайгаа
Чиний эзгүйд би уйлмаар
Чамдаа тэврүүлээд үнсүүлмээр
Жигүүртэйсэн бол дүүлэхсэн
Далавчтай бол нисэхсэн Зэмлэл ирлээ ч би хүлээнэ
Зэвэрч нугарахгүйг би хичээнээ
Хонгорхон би чинь үрээ бүтэн жаргаанаа
Холоос би тэмүүлнээ
Үнсэлтээр цагийг зогсоож
Салхиар чамтайгаа би уулзана аа
Харийн газраас хоног тоолон тоолсоор
Харцаараа тэмүүлнэ ээ

за блогоо үргэлжлүүлье

http://sabotage.blog.gogo.mn — Fri, 5 Mar 2010 00:50:24 ULAT

Ойрын хугацаанд блогоо ер хөтөлсөнгүй. Одооноос эхлээд тогтмол хөтөлж сонирхолтой мэдээлэл оруулж шинэ шинэ таг уудыг гаргах болно. Мөн блогийн дизайндаа жаахан анхаарал хандуулахгүй бол болохгүй юм шиг байна. Та бүхэн сайн дэмжээд өгөөрэй. миний мэдлэг гэж өчүүхэн зүйл болохоор хэрэгтэй анхааруулах зүйл байвал дор бүр нь зөвлөж байхыг хүсье. Анх энэ блогийг монголын түүх хичээлд зориулж нээж байсан түүхтэй одоо ч энэ сэдвээ хаяхгүй өөр олон сэдвээр бичих болно.

Машин сонирхогч залууст ″Classic машин хямд зарлаа 6500$-оос″

http://sabotage.blog.gogo.mn — Sun, 4 Oct 2009 12:49:10 ULAT

Загвар : VW Beetle (ЦОХ)

Мотор : 1600 см³Салаа 4 цилиндр бензин хөдөлгүүр, салхин хөргүүртэй, (VW classic engine)

Огноо : Үйлдвэрлэсэн 1996 онд VW ын Мексик дэх салбар үйлдвэр,

Орж ирсэн 2007,

Нэмэлт : Нийт 9600 км явсан, хотод 100 км-т 8л, шулуунд 5л бензин зарцуулдаг. Японоос шинээр нь оруулж ирсэн, эмэгтэй хүн гамтай барьж байсан. Бүх зүйл өөрийнхөөрөө. 6500$ оос...

Холбоо барих утас: 88830385, 99148684, 99748508

speed metter test

http://sabotage.blog.gogo.mn — Wed, 27 May 2009 00:25:16 ULAT

таны байгаа газарын чинь нет-ийн хурд хэд бол ? шалгаад л үзчих

энд дар

Тэнгэр шиг бай

http://sabotage.blog.gogo.mn — Wed, 25 Mar 2009 22:01:22 ULAT

Хамаг бүгдээр чамайг
Харааж нулимж байвч, тэнгэр шиг бай!
Хамгийн сайн хүмүүс гэж
Хашгирч ерөөж байвч, тэнгэр шиг бай!

Тэвчээр барагдаж, нөхөд чинь орхивч
Тэнгэр шиг бай, мөнхөд амгалан...
Тэргэнд суулгаж, алтан титэм өмсгөвч
Тэнгэр шиг бай, юу ч болоогүй юм шиг...

Хамгийн хайртай хүн чинь хаяж одсон ч
Хан тэнгэр нурчхаагүй цагт, бүү зов!
Гүтгэж, доромжилж бахаа ганц хангавч
Гүн тэнгэр хэмхрээгүй цагт, бүү ай!

Өвчин зовлонд нэрвэгдэж, тартагтаа тулавч
Өнө мөнхийн тэнгэр шиг бай, чи ялна
Өрөөл бусдад тоогдохоо байж, мартагдавч
Өндөр тэнгэр дээр чинь цэлийж буйг бүү март!

Яг л амьдрал чинь дуусаж, явах замгүй болсон ч
Яадгаан алдалгүй хүлээ, тэнгэр шиг бай!
Яруухан санаа мехөсдөж, хулгай зэлгийд өртсөн ч
Ядмагхан амьтдыг бүү тоо, тэнгэр шиг бай

Олз омог чамд үүдээ хаасан ч тэнгэр шиг бай
Олон түмэн нүүрээ буруулсан ч тэнгэр шиг бай
Одод гялалзаж, наран саран ээлжлэх цагт
Орчлон дээр аавын хүү шантрах ёсгүй!...

Уур омог урин мунхгийг мартаж, тэнгэр шиг бай
Уйтан хорвоогоос илүү гарч, жигүүрээ дэлгэ...
Цөхрөл чамайг багалзуурдаж, цөлийн чоно шиг болгосон ч
Цөс ихтэй хүний үр гэдгээн бүү мартаарай!...

Цорын ганц хүү минь, бас охид минь, хүүхдүүд минь
Цохолж ирэх үйлийн үрээс бүү зугт, бүү ай!...
Хувь заяатай ямагт эвлэрч, тэвчээртэй бай...
Хуучин цагийн мэргэд хүлээж сурсан юм шүү!...

Орох оронгүй болсон цагтаа орчлонг бүхэлд нь олно, чи!
Онцлох нөхөргүй болсон цагтаа, хүнийг бас ойлгоно чи !
Аз жаргал ирнэ гэвч, удалгүй алга болдог юм
Аюул зовлон тохионо гэвч, төдөлгүй арилдаг юм ...

Жамаараа ертөнцөд юм бүхэн өдөр, шөнө шиг ээлжилнэ
Жаргал зовлонгийн алинд ч, мөнх тэнгэр шиг бай !...
Атаатан түмэндээ мууг үйлдэвч, хариуд нь сайныг бүтээ .
Ариун сэтгэлийн нугад буяны цэцэгс дэлгэрдэг юм ...

Ямагт чиний зөв байх албагүй, сайтар тунгаа
Ярьж хэлэх , хөдлөх бүхнээ өерөө хяна, сэтгэ
Хүсэл бүхэн биелэх албагүй, чандалж хорь
Хүрэхийн эцэсгүй тэнгэр шиг бай, үнэнийг тэмтэр!...

Юм бүхэнд өөрийн цаг буй, сөрөөд нэмэргүй
Юлд атгасан хүн тулаанд хэрэгтэй, хуриманд нэмэргүй
Нохой болохоос нь өмнө гөлгийг хазаж хэмлэдэг юм...
Ноён болохоос нь өмне хөвгүүнийг басаж доромжилдог юм

Самуун дэгдээгчид үйлээн тайван хийг
Сандарч тэвдэх хэрэггүй тэнгэр шиг бай !
Салхи цагаан болохоор бүхнийг хийсгэдэг юм
Саваагүй амьтдын зиндаанд бүү уна !...

Эрх мэдэлтэй хүн хилэнц нүглээс зайлахгүй
Эд баялагтай хүн хүсэл шуналаас хагацахгүй
Ертөнцийн бүх юм хэмжээтэйг бүү март
Ер цагаа болохоор хумхийн тоос шиг сарнина

Энгийн хүн ардад ээлтэй бай, хайртай бай
Элдэв бусармаг явдалд бүү орооцолд!...
Үнэтэй цайтай бүхнээ бусдад өгч сур, бүү харамс
Үүрд оршихгүйн учир тус болох үйл бүтээ!...

Гаднаан ямагт бусдаас доорд бай, даруу бай
Гайхуулах хэрэггүй, дотроон тэнгэр мэт агуу бай!
Үг яриа хэрэггүй газарт харцаараа өгүүлж сур,
Үнэн худлыг ялгах аргагүй цагт бурхандаа залбир!

Өнөөдөр чамайг маргааш бусдыг хуурах хүмүүст
Өөр шигээ бүү итгэ, мөрийг хөөж чигийг барь!...
Хүү минь, хамгийн эцэст хэлэхэд нохой явдлыг дээдэл
Хүлцэн тэвчихээс илүү гавьяаг би мэдэхгүй!...

захидал

http://sabotage.blog.gogo.mn — Mon, 19 Jan 2009 02:11:29 ULAT

энд дарж үзнэ үү

амьддаа бие биенээ хайрла хүмүүсээ!

http://sabotage.blog.gogo.mn — Sun, 21 Dec 2008 17:36:10 ULAT

Амьддаа бие биеэ хайрла, хүмүүсээ!!!

Амьддаа бие биеэ хайрла, хүмүүсээ
Алив сайхан бүхнээ бусдаас битгий харамла!
Хэрэггүй үгийн зэвээр зүрхийг минь бүү шархлуул,
Хэн нэгнийгээ харанхуй нүх рүү битгий түлх!
Архинд орсон нэгийгээ шоолж бүү инээ,
Аяа, чиний аав чинь ч байж мэднэ шүү.
Амжиж, чи өөрөө алдрын зэрэгт хүрсэн бол
Аз жаргалын хаалгыг бусаддаа нээж өг!
Ачийг чинь тэд бас бүү мартаг.

Ганц сайхан үгээр дутаж яваа хүнд
Гарцаагүй түүнийг нь олж хэл.
Гадаа нартай ч, гэрт хүйтэн өдөр
Газар дээр нэг бус удаа тохиолдоно.

Чамд дурласан сайхан хөвгүүнийг
Чанга хатуу үгээр битгий гомдоо, бүсгүй минь
Чамайг хайрласных нь хариуд хайрла!
Чамаас сайхан хүүхэнд ч дурлаж ч болох шүү.

Бидний амьдрал ав адилхан,
Бидний хоолой дээр үг хүртэл нэг янзаар зангирч
Бидний хацар дээр нулимс хүртэл нэг янзаар бөмбөрч
Бидний зам дээр ав адилхан учрал тохиолддог!
Бүсгүйн доголон нулимсыг асуулгүйгээр арчиж
Бүдэрч унасан хүүхдийг дээр өргөн аргад!

Өнөөдөр чи инээж, нөгөөдөх уйлдаг ч
Өөр нэг өдөр чи гуньж, цаадахь чинь дуулна.
Өлгий, авс хоёрыг хүн бүхэн дамждаг болохоор
Өөр юу ч хэрэггүй, бие биеэ л хайрла!
Өргөн хорвоод хүн хайраар л дутаж болохгүй!

Аз жаргалыг би, хүний сэтгэлийн галаар төсөөлдөг болохоор
Алтан нар гэрлээ бидэнд ав адилхан хайрладаг болохоор
Амьд явахыг би бусдад хайраа түгээхийн нэр гэж бодном.
Аз жаргалыг би бусдаас хайр хүлээхийн нэр гэж ойлгоном!

миний шүтээн

http://sabotage.blog.gogo.mn — Sun, 21 Dec 2008 17:32:50 ULAT

Миний шүтээн

Холын бүдэгхэн цагийн
Хонины нэхийн өлгий чи
Энэ хорвоод юуг шүтдэг юм бэ гэж
Эзнээсээ одоо асуу
Тохойн чинээхэн нялх уед минь
Толгойн дээр зүүлттэй байсан
Эсгийгээр хайчилсан үнэг чи
Эзнээсээ одоо асуу

Шүтлэгтэн биш гэлээ ч би
Шүтдэг ганцхан шүтээнтэй
Огторгуй тэнгэрт би шүтдэггүй
Одон гаригт би шүтдэггүй
Омголон догшин байгалийн сүрт үзэгдэлд би шүтдэггуй
Олны хэл ам, хараал ерөөлд би шүтдэггүй
Нүд аньж хувь тавиланг би шүтдэггүй
Нүгэл буян, бурхан чөтгөрийг ч шүтдэггүй
Би эмэгтэй хүнийг шүтдэг
Би эх хүнийг шүтдэг
Би ээжийгээ шүтдэг
Би гагцхүү би гэдэг дотоод сэтгэлийг минь
Биеийг минь, хүчин чадлыг минь
Биштэд итгэх итгэлийг минь бүтээсэн
Аугаа их тэр уран хүнд
Амьд баримал, амьд зураг, амьд дууг бүтээж
Бурхан багшаас ч ид чадлаараа давсан
Буурал үстэй бяцхан эмгэний өмнө
Өөрийн эрхгүй өвдөг сөхөрнөм.
Он цаг, хүмүүс хоёрыг бүрхэг байх үеэр
Онгон элгэндээ намайг тэвэрч өсгөсөн юм ижий минь
Онгойж үлдсэн аавын минь орон дээр
Яруу найргийг бүүвэйлж өсгөсөн юм ижий минь.
Учирсан бэрхийн өмнө унаж сөгдөлгүй
Улирсан сар жилүүдийн хойноос уйлж унжилгүй
Хэлхээ сувдан нулимсаа бүүвэйн дуу болгож
Хэнтий нутгийн боржигон тал дунд
Айлын ганц багана болж явахдаа энэ хүн
Арай ч ийм эмгэн байгаагүй юм
Өнөө харахнээ намрын навч шиг
Өчүүхэн шар эмгэн.
Намрын навч шиг өчүүхэн шар эмгэн
Намрын навч шиг биш хаврын цэцэг шиг
Найган дэлгэрч явсан юм
Найган дэлгэрч явсан хаврын цэцгийг хаврын цэцэг байхад
Наян нэгэн сүлжээ хархан гэзэг нь одоогийн бүсгүйн булчин шиг байхад
Нар шиг залуус сар шиг гэрэлд нь эрвээхэй шиг эргэж хоргож байхад
Алтан дэлхийн бүсгүй хүний
Адармаатайхан хувь заяа
Ард гаралтай энэ хүнээр
Арай хатуу тоглосон юм
Гал цог шиг залуу насны
Ган төмөр шиг бие цогцос
Ганган үзэмж, онгон хайрыг
Гар таталгүй хайрласан мөртлөө
Хамтад нь бас хар толгойг нь цагаан болтол нь
Хайрын сэтгэлээр үүрд өнчрөх
Хатуу тавилан заяасан байна
Эс танихаас панзчин шиг
Эрхэм дотноос архичин шиг
Элдэвтэй хорвоо миний ижийгийн
Элэг зүрх рүү цөм өшиглөж
Эрийг нь булааж, гэрийг нь хоослоод
Энхрий үрсийг нь тэврүүлээд
Ээрэм талын хөдөөгийн нэгэн өвөлжөөнд
Эргэн харалгүй орхисон байна.
Цаг өөр байж
Цагаан гурил үйтэн хуарнаас үнэтэй байж
Цай алт шиг, талх мөнгө шиг байж
Цатгалан панзчид эзэн хаан шиг байж
Бугуйвч бөгжнийх нь оронд
Будааг шанагаар биш ширхэгээр нь тоолох дөхөж байж
Ээмэг даруулганы нь оронд
Эрээн даавууг уртаар нь биш утсаар нь хэмжих шахаж байж
Тэгэвч Монгол хүний сайхан сэтгэлийг тэр дайн
Цуст шанагаараа хэмжиж чадаагүй юм
Тэвчээр, эхийн итгэл хоёрыг
Тэр жилүүд шуугиант зээл дээрээ худалдаж амжаагүй юм
Эрчүүдийн худал үнэн үгэнд итгэж
Эрдэнэ болсон залуу насаа худалдаа нь үгүй ижий минь
Хуруугаа цоортол, нуруугаа бөхийтел ажил хийж
Эргэх дөрвөн улиралд орон гэрээ ганцаараа тэжээсэн юм.
Хүйтэн харанхуй шөнө хотны захад чоно улихад
Хүүхдүүдээ айлгахгүй юм шүү гэхдээ өөрөө айгаагүй юм шиг дүр үзүүлж
Сүх барин сууж
Тэсэхэд бэрх салхи шуурганаар жагтагнаасаа зуурч
Тэнгэр ниргэсэн ширүүн мөндөрнөөр үр хүүхдээ харамлан халхалж
Тэмээгээр орон газар очин чихэр авчирч
Тэр жилүүдэд биднийг юугаар ч дутаалгүй хүн болгосон юм
Бид инээж баясаж, хөөрч элэг бүтэн өсөцгөөсөн юм
Биднээс нуугдаж харин хааяа ижий минь уйлж биднийг хүн болгосон юм.
Ээжийнхээ зовлонг мэдэхгүй бид байн байн л аавыгаа нэхэж
Элэг зүрхнийх нь шархыг урж, хөндөж хүн болсон юм
Гэвч амьдралд өвдөг сөхрөлгүй
Гэрийнхээ ганц алтан багана болж
Гэрэлт хөшөө мэт бат зогсож чадсан юм ижий минь.
Одоо больж дээ зайлуул
Ой ухаан нь уймраа, аймхай болж
Олон үгтэй, амархан баярладаг, амархан гомддог болж
Оочсон цайндаа цацдаг, үмхсэн хоолондоо зогисдог болж
Үг хэлэхээр буруу дуулаад л хатуурдаг болж
Үнс бужигнуулж зуухны өмнө хөөрдөг болж
Үүлэн сүүдэр дайрахад даардаг болчихож
Үдийн цай холдохыг даадаггүй болчихож.
Ийм хүн байгаагүй юм шүү дээ гэж
Ижийгийн тухай бүх хүн ярина
Ийм хүн байгаагүй нь үнээн
Ийм болгосон хүн нь би байна.
Гэвч чи намайг ийм болгосон шүү гэж
Гэмлэж зэмлэж нэг ч удаа хэлээ нь үгүй
Тэнгэр шиг уужим тэвчээртэйд нь
Тэнгис шиг гүн нинжин сэтгэлтэйд нь
Эгэлийн эгэл энэ хүнийг би шүтдэг юм.
Энхрий сэтгэлтэн олончиг надад миний ижий шиг байгаа ч билүү
Эх хүн олончиг намайг миний ижий шиг хайрлаа ч билүү
Эр бие эндэж тэнгэрт тулмаар хэрэг дэгдээвч
Эрх багынх шиг минь уучланхан суудаг
Эвдэрч хүний нүдний булай болсон ч
Эвий дээ эрдэнэ мэт үр минь хэмээн энхрийлэн байдаг
Энэ миний шүтээн.
Өсөхөөс өдий болтол өвдөг сөхрөөгуй
Өнө мөнх миний ганц шүтээн
Өнөөдөр намрын навч шиг болсон
Өчүүхэн шар эмгэн ижий минь миний шүтээн.
Өөр би юуг шүтэх юм бэ?

нүцгэн биеийг алдаршуулъя

http://sabotage.blog.gogo.mn — Sun, 21 Dec 2008 17:30:06 ULAT

"Нүцгэн биеийг алдаршуулъя" Р.Чойном

Нүгэл хэмээн маяглаж нүдээ таглахгүйгээр
Нүцгэн биеийн гоо сайхныг магтъя
Шалиг завхай, шунаг тачаалыг цааш нь түлхэж
Шалдаж биеийн тэнгэрлэг сайхныг алдаршуулъя
    Янаг минь чи хувцсаа тайл
    Ялгаа байхгүй, өмдөө ч бас тайл
    Ядам хуруун дахь бөгжөө ч бүү үлдээ
    Яг л урд минь бүрмөсөн нүцгэл
Альбрехто Дюрэрийн зурсан
Адам Ева хоёр шиг
Ариун хүйсээ ягаан навчаар бүү халхал
Рафаэлогийн бийрээр амилсан
Амирлангуй мод шиг
Алган дээрээ нар мандуулж хүүгээ өргө
Үүрийн туяа нэвт Афродитын дагина шиг
Үзсэн харсан бүхний нүдийг булаа
Яргуй дэлгэрч ятга уянгалтал инээд алдан
Янаг минь чи хувцсаа бушуухан тайл
Ялдамхан хорвоотой анх ингэж мэндэлсэн гээд
Яг л өмнө минь бүрмөсөн нүцгэл
    Газрын холоос цанган анган тэмүүлсээр
    Ган халуун уруулаа нүүрэнд наан мансуурдаг
    Гар хүрэхээр хиртчихмээр тунгалагхан, ариухан
    Ган шиг цагаан цээжийг чинь би магтъя
Залуу насны чадал дуудсан оргил шиг
Замба тивийн тахил болгон шүтмээр
Гангар шаазан ижилдүүлэн хөмөрсөн юм шиг
Ганган товчлуурт мээмийг чинь би бахдъя
    Бүх л зуунаар шагшин дуулах найрагчдын
    Бүжин хархан нүднээс алмаар би доошилж
    Бүлээн халуун амьд эсээр цангаа тайлах
    Бүсгүй хүний нүцгэн биеийг алдаршуулъя
Тансаг дээд нейлон, капрон, ......-ийг
Таар шуудай, эсгийнээс би илүүтгэхгүй
Нүдэнд минь тээр болсон хувцас хунарыг зайлуул
Нүцгэн биеийг онцгойлон би алдаршуулъя
    Нөмөрсөн хувцас нүгэл далдлана
    Нүдээрээ тэрэнд бүү хууртан итгэ
    Нүдний өмнө бүхнээ дэлгэн туяарах
    Нүцгэн бие нүглээ нуудаггүй
Нүцгэн биенээс нүцгэн бие тасрана
Нүгэлтэй юм энэнд чинь хаана байна аа?
Гүйлсний өнгөт сайхан биеийг чинь л
Гүйцэд харахын хүслэн надад байна аа
Усны цээлэнд жараахай булхах шиг
Уяхнаар туялзах бэлхүүсийг чинь би магтъя
    Жавартай шөнө зүрх халууцтал энхрийлж
    Жавхаалаг биеийн эсийг хүртэн хайрлах
    Хуурын хялгас шиг уян зөөлөн
    Хун цагаан хуруугий чинь би магтъя
Сар хиртэх шиг сүүдэрт нь туяарах
Сайхан цагаан хацрыг чинь би магтъя
Уруул хацраас улам доошилж
Уудам хорвоотой учран золгохоор
Уйлан хайлан тэмүүлэн гарсан
Хамгийн анхны хаалгыг алдаршуулъя
    Хүн бүхэн энэ л хаалгаар дуу алдан цуварч
    Хүж дэлхийтэй анх удаагаа мэндэлдэг
    Эр болгон энэ л хаалгаар дуу алдуулан зүтгэж
    Эм хүнийг анх хорвоогийн яруу сайханд хүргэдэг
Хүн бүхний мах цусанд шингэсэн
Хүндтэй ариун энэ хаалгыг алдаршуулъя
Эрт эдүгээ хэдийд ч гэсэн ер нь
Эр хүн эр хүнээсээ төрсөнгүй
Эгэл бие нь бүсгүй хүнээс л төрснийг
Эрхгүй мөнхөд хичээнгүйлэн хүндэтгэж
Эр хүний итгэл хайраар ижилдэн дассан
Эмэгтэй хүний онгон цогцсыг алдаршуулъя
    Энэ орчлонд өөрсдөө нүцгэн ирснээ санаж
    Энгүй сайхан нүцгэн биеийг алдаршуулъя
    Юм бүхнээс онцгойлон хайрлаж шүтэх
    Ертөнцийн эх болсон эмэгтэй хүнийг алдаршуулъя
Нөмөр газар булаалдсан зуны гоо цэцэгс шиг
Нүгэлгүй ариухан нүцгэн биеийг үүрд алдаршуулъя

зүүд

http://sabotage.blog.gogo.mn — Thu, 11 Dec 2008 00:13:40 ULAT

Урьд шөнө би нэг гуйлгачин өвгөн зүүдэллээ
Уранхай ноорхой хувцастай
Уруу дорой царайтай
Уртаа шар сахалтай
Уйлсан өвгөн явж байх юм.
                - Сайн байна уу? Та юунд уйлаа вэ? гэвэл
                - Сайн аа ч алд. Нохой долоо.
                  Салж болох бүхнээсээ салаад
                  Санаа сэтгэлээ хүртэл худалдаад
                  Салгалж явна даа хүү минь
Яачихсан юм бол доо зайлуул
Ядарч мунгинаад л тэр байх даа хөөрхий
Юм аа хүнд булаалгаа юм болов уу
Юу л базаагаа аж дээ гэж
Өрөвдөж би дотроо бодоод
Өвгөнийг дуугүйхэн ширтлээ.
Өцийж салгалсан туранхай өвгөн
Өөдөөс харж
               - Урьд би Эзэн Хаан байлаа.
                 Улс гүрэнтэй, нэр төртэй
                 Түмэн газрыг эзэлсэн нутагтай
                 Түүхийг донсолгосон морин цэрэгтэй байлаа.
                 Одоо юу ч байхгүй
                 Орчлонгийн элэг доог болж
                 Улаа шагайсан хэдэн хүүхэд
                 Улс болж тоглож байна.
                 Хараад нүд минь өвдөх шиг
                 Харамсаад элэг зүрх минь өвдөх шиг
                 Аль муугаа үзэж барахаасаа наана
                 Авсандаа орж нүд далд хэвтье.
Гуйлгачин өвгөн ингэж
Гудиггүй донгосохыг үзвэл
Ухаан нь бас хувцас шигээ
Урагдаж больсон бололтой
                Тэсэлгүй би шүүрс алдаад
              - Тэг дээ та далд орж үз
                Хэцүү галзуу тусч дээ танд
                Хэзээ эдгэнэ гэж явах вэ дээ гэтэл
Уурссан өвгөн ногоон нүдээрээ
Улнаас орой хүртэл хараад
             - Өө...өө үхэж хэвтсэн муу сүгээ
               Өлбөрч үхэхдээ таарсан малаа
               Эртнээс Монголчууд тэнэг байсан юм
               Эдүгээ бүр солиорцгоож гэм
               Эх эцэггүй хүүхэд шиг царай алдчихаад
               Эзэн Хаанаа ч танихаа больж гэм
- Өө Та чинь манай Эзэн Хаан байсан юм уу?
- Өөр хэнийх байх юм мал минь
Та нараас бусад улс өвөг дээдсээ
Танихтайгаа байхад гэж ирээд л
Гудиггүй айлдаад өөдөөс ширтлээ.
Гуйлгачин хэрнээ омогтой гэдэг нь
За за тийм болтугай, аяар нь байя
Зайлуул бидний амаар ертөнц хувирах биш дээ
- Та Хаан байсан байж болно оо
Тансаг сайхан хувцасныхаа оронд
Таар навтас нөмөрчихсөн болохоор чинь
Таньсангүй шүү өршөөгөөрэй
             - Өршөөл минь ч яамай хүү минь
               Өмсгөл зүүлт хамаг бүхнийг минь
               Булшинд байхад хүүр тоноочингууд
               Бултыг нь аваад худалдчихсан юм.
               Одоо Ленинградад байдаг юм
               Очоогүй биз дээ чи?
               Юугаа үзэх вэ дээ чи
               Үзсэн чинь зөвхөн эрээн цаас
               Үсэгнээс цаашгүй цөм худлаа
               Ганц үнэн юм гэвэл та нарын
               Гар мухар нүд сохор байна
Хүзүүндээ дөнгөтэй байхдаа ч би ингэж
Хүний эрхэнд сөгдөж яваагүй юм шүү
За за чамтай яриад ч яах юм
Засаг заяа хоёртоо гомд гэж хэлээд
Задарсан өвгөн цаашаа эргээд
Замаа дагаж гэлдэрч одлоо
Хүн төрөлхтнийг айлгах нь битгий хэл
Хүүхэд нохойн тоглоом болмоор
Хатсан навч шиг өчүүхэн энэ өвгөн
Хазганасаар бараа тасарлаа
- Эзэн Чингис, Эзэн Чингис энэ үү гэсээр би
Элгээ хөштөл хөхөрвөө...
Дэндүү инээлээ гээд сэрсэн чинь
Дэрээ нэвтэртэл уйлсан байлаа...

football fight

http://sabotage.blog.gogo.mn — Mon, 8 Dec 2008 17:40:14 ULAT

халимаг угсаатан

http://sabotage.blog.gogo.mn — Mon, 8 Dec 2008 17:31:48 ULAT

Өдгөө Каспийн тэнгисийн баруун эрэг, Ижил мөрний дагуу амьдарч буй халимагууд нь Монголын нэгэн ястан байсан билээ. Халимаг гэдэг нь “хальмг” хэмээх турк үгээс гаралтай, орчуулбал үлдэгдэл гэсэн утгатай үг хэмээн зарим эрдэмтэд тайлбарладаг. Өөрөөр хэлбэл лалын шашинтан болоогүй тул тэднийг ингэж нэрлэжээ.

“...Цорс овгийн ноён Хархулын хүү Баатар хунтайж тархай бутархай ойрдуудыг нэгтгэхэд амьдралаа зориулжээ. Түүний тэмцэл салангид биеэ даах гэсэн олон ноёдын эсэргүүцэлтэй тулгарсан байна. Энэ тэмцлийн явцад торгуудын Хоо өрлөг ноён 1607 онд харъяат 50 000 өрхийн 250 000 хүнийг дагуулан Тарваагатайгаас нүүдэллэн баруун Сибирь хүрч 15 жил суурьшаад улам цаашлан ахиж нүүсээр 1636 онд Ижил мөрний газар бүр мөсөн суурьшлаа. Тэдний мөрөөр хошууд овгийн Хөндлөн убаши тайж харъяат 3000 өрхөө дагуулан мөн Ижил мөрөн явав. Ийнхүү Европт монголчууд амьдран суух болсон ба тэднийг халимаг гэх болжээ” хэмээн Баабар “Нүүдэл суудал”-даа өгүүлсэн байдаг.

Өнөөдрийн байдлаар манай дэлхий дээр 400 мянган халимаг үндэстэн амьдардаг. Түүнээс Орост 156 мянга, БНХАУ-ын Шинжаань-Уйгарт 150 мянга нь оршин суудаг. Мөн АНУ, Герман, Франц, хуучин Югослав, Тайваньд цөөхөн халимагууд байдаг.

1920 оноос Оросын эрх баригчид Халимагийг автономит хязгаар хэмээн нэрлэх болсон тухайгаа албан ёсоор зарласан юм. 1936 Халимагийн Бүгд Найрамдах улс болсон билээ. Гэвч дэлхийн II дайны үед буюу 1943 онд фашист Германтай хамтран ажилласан хэмээн буруутгаж нөхөр Сталин халимагуудыг Казахстаны хойд хэсэг болон Сибирь рүү нутаг заан суурьшуулж 1957 онд дахин автономт хязгаар болгожээ. Энэ тухай түүхэнд сонирхолтой тэмдэглэл үлдсэн байдаг. Тухайн үеийн Халимагийн эрх баригчид Гитлерт есөн цагааны бэлэг барьж байсан тухай баримт бий. Хуучин ЗХУ задарсны дараахан буюу 1990 онд Халимагийн Бүгд Найрамдах улс гэгдэх болсон юм.

Халимагийн Бүгд Найрамдах улс нь 322 мянган хүн амтай. Түүнээс дийлэнх нь халимагууд бөгөөд 122 мянга нь орос үндэстэн. Тэдний үндсэн хэл нь орос боловч ойр зуурын монголоор ярьцгаадаг. Монгол яриа нь ерөнхийдөө манай дөрвөдүүдтэй бараг ялгаагүй. Монголчууд орчин цагийн халимагийг Цагаанзамын дуулсан “Ээж минь” дуугаар таньдаг болсон билээ. Халимагуудын ихэнх нь мал аж ахуй эрхэлдэг. Газрын тос, хийн ордтой боловч сүүлийн үед цэвэр усны асуудал нэлээд хурцаар тавигдаад байгаа. Халимаг нь ОХУ-ын буурай хөгжилтэй бүгд найрамдах улсуудын тоонд ордог бөгөөд Ерөнхийлөгчийн засаглалтай, парламенттай.

Халимагийн тухай ярихад Ерөнхийлөгчийн Кирсан Илюмжиновыг дурсахгүй байхын аргагүй. Улс төрийн амьдралд хамгийн чухал үүрэг гүйцэтгэдэг хүн гэж болно. Парламентын гишүүдийн гуравны нэгийг Ерөнхийлөгч томилох эрхтэй байдаг нь аль зэрэг нөлөөтэй болохын нэгэн илэрхийлэл болов уу.

Ерөнхийлөгч Кирсан Илюмжинов 2005 оны сүүлчээс Шинжаан-Уйгараас 10 мянган халимагийг нутагтаа аваачиж суурьшуулах гэж байгаа тухай анх албан ёсоор мэдэгдсэн билээ. Энэ нь Оросын эрх баригчдын гайхлыг төрүүлсэн гэдэг. Гэвч Москва энэ талаар ямар нэгэн мэдэгдэл хийгээгүй. Чухам яагаад ийм шийдвэр гаргах болсноо К.Илюмжинов тайлбарлахдаа Хятадад амьдардаг тэд төрөлх хэлээ мартаагүй мал аж ахуй, тариалан эрхлэлт зэрэг уламжлалаа хадгалан үлдсэн гэдгийг онцолсон. Хамгийн гол нь энэ нь уламжлалт мал аж ахуйгаа сэргээхэд тус дэм болох аж.

1990 онд Шинжаань-Уйгараас ойролцоогоор 100 гаруй халимаг айл Элистед ойролцоо хөдөө нутагт шилжин суурьшсан байна. Тэд жижиг, дунд бизнес амжилттай эрхэлж, хөдөлмөрч, хамгийн гол нь хууль дүрмийг чандлан баримталдаг үлгэр жишээ иргэд болохоо харуулжээ. Кирсан Илюмжинов энэ туршлага дээрээ тулгуурлан уг төслийг хэрэгжүүлэхээр шийдсэн юм. Хамгийн сонирхолтой нь Хятадын “Дунфан зяабао” сонинд бичсэнээр Москва дахь БНХАУ-ын ЭСЯ-ны нэгэн ажилтны мэдэгдсэнээр энэ төслийн талаар Хятадын тал юу ч мэдээгүй аж.

Ер нь Халимагийг Кирсан Илюмжиновгүйгээр төсөөлөхийн аргагүй гэдэг. 1992 оноос өнөөдрийг хүртэл тус улсын Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байгаа. 1991 он хүртэл Оросын Коммунист намын гишүүн, 1992 онд Оросын Холбооны аж ахуй эрхлэгчдийн танхимын ерөнхийлөгчөөр томилогдсон. 1993 онд Холбооны Зөвлөлийн гишүүнд нэр дэвшиж нийт таван өрсөлдөгчөөс хамгийн олон буюу 75 хувийн санал авч ялалт байгуулсан билээ.

Чамгүй хөрөнгөтэй тэрбээр 1995 онд Дэлхийн шатрын холбооны тэргүүнээр сонгогдсоноосоо хойш нэлээд их зүйл хийсэн. Шатар болон Халимагийг сурталчлан дэлхийгээр аялсан билээ. Энэ тухайгаа “Намайг ДШХ-ны ерөнхийлөгч болохоос өмнө Халимагийн Бүгд Найрамдах улсын тухай хэн ч мэддэггүй байсан. Зам, хийн хоолой гээд энэ бүхнийг барих мөнгийг би олж ирсэн” хэмээн ярьсан. Энэ аяллын ачаар Ерөнхийлөгч Илюмжинов дэлхий даяар найзтай болсон. Ливийн удирдагч М.Каддафи, АНУ Иракийн эсрэг дайтаж эхэлчихээд байхад Кирсан Саддам Хусейнтай нэг бус удаа уулзаж байсан. Тэрбээр Халимагийн дунд сургуулийн сургалтын хөтөлбөрт шатрын хичээл оруулдаг болгосон. Жижигхэн Халимагийг шатрын ачаар дэлхийд нэртэй болгохын төлөө чадах бүхнээ хийж Элисте хотыг шатрын нийслэл болгох зорилго дэвшүүлсэн билээ. 50 сая ам.долларын өртөгтэй шатрын нийслэлийг барих тухай ч нэг хэсэг ярьсан. Өнгөрсөн оны зургадугаар сард ДШХ-ны ерөнхийлөгчийн сонгууль болоход тэрбээр нэлээд шаргуу тэмцсэний ачаар улиран сонгогдсон юм. Түүний өрсөлдөгчид Илюмжинов шатрын нэр хүндийг унагааж байна хэмээн шүүмжилж байсан.

Буддын шашинтан тэрбээр XIҮ Далай ламыг Элистед авчрахын тулд тууштай тэмцсэнийхээ хүчээр зорилгодоо хүрсэн билээ. Халимагийн нийслэл дэх Ерөнхийлөгчийн ажлын өрөөнд орсон хүмүүс Далай лам, Ленин, Чингэс хааны хөрөг байдаг тухай ярьсан.

Кирсан Илюмжинов 25 сая ам.доллараар алтан сүм бариулсан. Харамсалтай нь Халимагийн эдийн засгийн байдал сайжраагүй, өрнөөсөө өндийж чадахгүй байна хэмээн сөрөг хүчнийхэн мэдэгдсээр байгаа. Халимагийн жирийн иргэдийн амьдрал ч сайжирсангүй. Манжийн дарлалд орохгүй гэсэндээ алс хол нүүсэн. Дараа нь тэндээ үүрд үлдсэн монгол үндэстний мах цусны тасархай халимагийн талаар товч дурдахад ийм байна.

их монголын хаадуудын товч мэдээлэл

http://sabotage.blog.gogo.mn — Wed, 3 Dec 2008 22:37:33 ULAT

Чингис хаан

Монголын їндэсний тулгар тєрийг їндэслэгч, Тэмїїжин Чингис хаан 1162 онд хар морин жил Хэнтий аймгийн нутаг Онон мєрний Дэлїїн Болдог гэдэг газар Есїхэй баатар, Єїлэн хатан нарын ахмад хєвгїїн болон тєржээ. Чингис хаан Монголын тархай бутархай олон ханлиг аймгуудыг нэгтгэн монголын нэгдсэн тєр, их Монгол улсыг байгуулжээ. 1206 оны улаан барс жил хаан ширээнд сууж 1227 оны улаагчин гахай жил таалал тєгсчээ. Улсын анхны нийслэл нь Хэрлэний хєдєє арал дахь одоогийн Аварга тосонд байжээ.

Єгєєдэй хаан

Чингис хааныг єєд болсны дараа тїїний отгон хєвгїїн Тулуй тєрийн хэргийг тїр хамаарч байгаад 1228 оны шаргачин їхэр жил Хэрлэний хєдєє арал гэдэг газар Их Хуралдай хийлгэн Чингисийн гутгаар хєвгїїн Єгєєдэйг хаанд єргємжилжээ. Єгєєдэй 1187оны улаагчин морин жил тєрсєн бєгєєд 17 насандаа эцгээ даган тєр улсыг байгуулах їйлсэд оролцсон юм. Єгєєдэй хаан засгийн хэлбэр тєрхийг боловсронгуй болгож Чингис хааны зарлиг есоор баригдаж эхэлсэн Хар хором хотыг барьж дуусгаад Монголын эзэнт гїрний нийслэл болгосон. Монголын тїїх соелын їнэт єв Монголын нууц товчоог Єгєєдэй хааны ордонд тїїний сэрїїн тунгалаг ахуйд бичжээ. Єгєєдэй хаан 1241 оны цагаагчин їхэр жил 56 насандаа таалал тєгсчээ

Гvег хаан
Єгєєдэй хааны ахмад хєвгїїн Гїег 1206 оны улаан барс жилд тєржээ. 1246 оны улаан морин жил Их хуралдайгаар хаан ширээнд єргємжлєгджээ. Гїег хаан олон чухал арга хэмжээ авч байсны нэг нь 1247 онд хїн амын тооллогыг анх удаа явуулжээ. Гадаад бодлогын хувьд эцгийнхээ бодлогыг їргэлжлїїлэв. Гїег хаан 1248 оны шар бичин жил нас баржээ

Мєнх хаан

Чингис хааны отгон хєвгїїн Тулуйгийн ахмад хєвгїїн Мєнх хаан 1208 оны шар луу жилд тєржээ. 1251 оны цагаагчин гахай жил Их хуралдайгаар хаан ширээнд суужээ. Монгол гїрнийг тухайн їеийн дэлхийн хамгийн том их гїрний хэмжээнд хїргэсэн хаад тїїний нэгдмэл байдлыг хадгалан чадсан тєрийн гол зїтгэлтэн байжээ. Мєнх хаан ємнє зїг Хятадад байлдан дагуулал хийж яваад 1258 оны шарагчин хонин жил нас баржээ.

Хубилай хаан

Мєнх хааны дїї Хубилай 1215 оны хєхєгчин гахай жил тєрж,1260 оны цагаан бичин жил хаан ширээнд суув. Хубилай хаан Монгол гїрний улс тєрийн тєвийг ємнє зїг Бээжинд шилжїїлж Монгол, Хятад, Тєвд зэрэг улс орныг захирсан Юань гїрнийг байгуулжээ. Тэр їеээс Монгол гїрэн задрах хандлага гарсан боловч Хубилай хааны їед Монголчууд дэлхийн соел иргэншилд их хувь нэмэр оруулсан юм. Хубилай хаан 1294 оны хєх морин жил таалал тєгсжээ.

Єлзийтємєр хаан

Хубилай хааны ахмад хєвгїїн Чингэмийн гутгаар хєвгїїн Єлзийттємєр 1265 оны хєхєгчин їхэр жил тєрж 1294 оны хєх морин жил Юань гїрний хаанд суужээ. Єлзийттємєр хаан 1307 оны улаагчин хонин жил таалал тєгсжээ.

Хайсан хvлэг хаан

1281 оны цагаагчин могой жил тєрсєн. Чингэмийн 2-р хєвгїїн Дармабалын хєвгїїн юм. Тэр 1308 оны шар бичин жил хаанд сууж 1311 оны цагаагчин гахай жил таалал тєгсжээ

Аюурбарбад буянт хаан

1285 оны хєхєгчин тахиа жил тєрсєн. Дармабалын гутгаар хєвгїїн юм. 1312 оны цагаагчин гахай жил хаан ширээнд сууж 1320 оны цагаан бичин жил таалал тєгсжээ

Шадбал гэгээн хаан

1303 оны харагчин туулай жил тєржээ. Буянт хааны хєвгїїн юм. 1321 оны цагаан бичин жил дорхаан ширээнд сууж байгаад 1324 оны харагчин гахай жил таалал тєгсжээ.

Есєнтємєр хаан

1276 оны хар могой жил дор тєржээ. Чингэмийн хїї Гамалын 2-р хєвгїїн юм. Тэр 1324 оны харагчин гахай жил хаан ширээнд сууж байгаад 1328 оны шар луу жил дор таалал тєгсжээ

Ашидхэв хаан

1320 оны цагаан бичин жил дор тєржээ. Есєнтємєрийн ахмад хєвгїїн, 1328 оны шар луу жилийн сїїл сард хаан сууж 1 сар болоод огцров.

Хvслэн хан

1300 оны цагаан хулгана жил тєржээ. Хайсаны ахмад хєвгїїнь 1329 оны шарагчин могой жил хаан ширээнд сууж мєн жилдээ таалал тєгсжээ.

Тєв Тємєр хан

Тєв Тємєр хаан /Тєгстємєр хаан гэж алдаршсан/ 1304 оны хєх луу жил тєрсєнв Хайсаны 2-р хєвгїїнв 1329 оны шарагчин могой жил хаан ширээнд сууж байгаад 1332 оны хар бичин жил насан єєд болжээ.

Ринчинбал хаан

1325 оны улаан барс жил тєрсєн Хvслэн хааны хєвгїїн юм. 1332 оны хар бичин жил дор хаан ширээнд сууж хоер сар болоод насан єєд болжээ.

Тогоон Тємєр хаан

1320 оны цагаан бичин жил дор тєржээ. Ринчинбалын ах юм. 1333 оны харагчин тахиа жил хаан ширээнд суужээ. 1370 оны цагаан нохой жил насан єєд болжээ. Хааны цолыг нь "ухаант " бєгєєд тїїний їед 1368 онд Хятадад их бослого гарч Монголын ноерхолыг унагаажээ.

анхны долоо

http://sabotage.blog.gogo.mn — Wed, 3 Dec 2008 22:11:32 ULAT

Д.Догсом нь С.Данзангийн хамт Козины удирдсан шинжилгээний ангид ажиллаж явжээ. Сүхбаатар, Бодоо, Догсом нартай дотно нөхөрлөж хамтран ажиллаж явсан орос хүмүүсийг Барон Унгерны цагаантнууд хүрээг эзэлснийхээ дараагаар дайсагнан үзэж Александр, Кучерспко, Гембаржевский нар болон Борисын ганц хүүг дүүжлэн хороосон.

С.Данзан гадаадад гарч оросын Дээд-Үд (эдүгээгийн Улаан-Үд) хот зэргэншийн газраар хөлсний ажил хийх зэргээр аж төрж байсан ба дараа нь тэрээр Оросын шинжээч Козины удирдлагаар монголын байгалийн баялгийг шинжлэх шинжилгээний ангид явалцаж хэлмэрч газарчаар ажиллаж явсан,

X. Чойбалсан Эрхүү хотод дөрвөн жил сууж суралцсан зэргээс үзвэл «Анхны долоо»-гийн дотроос Д. Чагдаржав, Д.Лосол, С.Данзан, X.Чойбалсан нар өөрийн орноос өндөр хөгжилтэй харь газруудаар явж юм үзэж, нүд тайлсан.

Д.Бодоо нь Хүрээнд байсан Хаант орос улсын консулын дэргэдэх орчуулагч хэлмэрчдийн сургуульд багшаар ажиллаж оросын залуу дипломатуудтай багш шавийн барилдлагатай болсны дээр 1912 онд Хүрээнд байгуулагдсан орос, монгол хэвлэлийн хороонд хэвлэж байсан «Нийслэл хүрээний сонин бичиг», «Шинэ толь» сэтгүүлийн газар хянан найруулагчаар ажиллаж байжээ.
Тзнд байхдаа мөн хэвлэлийн газрын механикч М. И. Кучеренкотой дотно танилцаж улмаар туүгээр дамжин Я. В. Гембаржевскийтэй танилцсан байдаг.

Энэ бүхнээс үзэхэд «Ардын намын долоо» нь аль нэг талаараа Оросын дэвшилт ардчилсан болон хувьсгалч үзэл бүхий хүмүүстэй холбоотой явж ирсэн байдаг бөгөөд тэмцлийн хэлбэр нь тэдгээр тэргүүнип үзэлтэй оросуудтай нөхөрлөх болсноос эхлэн ихээхэн өөрчлөгдөж хөгжсөн байдал харагддаг.
Бодоо бүр Манж чин улсын ноёрхлын үед улс орныхоо тусгаар тогтносон байдлталаар санаа сэдэж Хүрээний Эрдэнэ шанздовын газар бичээчээр ажпллаж байхдаа Манж чйн улсын носрхлын эсрэг үг өТүулэл гаргасны учир албанаасаа зайлуулагдаж нэг хэсэг дуганд сууж, хуралд хурахаас өөр ажилгүй байгаад оросын консулын хавьд ажиллах болсноос хойш тэмй* лийн арга нь өөрчлөгдсөн байдаг.
Мөн Данзан нутагтаа байхдаа гадаад, дотоодын дарлан мөлжигчдийн эсрэг шилийн сайн эрийн аргаар тэмц ж байсан бол орос газар очиж ирснээс хо$^п тэмцлийн хэлбэр нь эрс өөрчлегдөж зохнон байгуулалттай тэмцэл явуулах замд орсон байдаг

Догсомын Бодоо

http://sabotage.blog.gogo.mn — Wed, 3 Dec 2008 21:51:14 ULAT

1921-1922 онд (36 нас) Ерөнхий сайд. Төв аймагт (Мандшир хутагтын нутаг) төрсөн. Нийслэл хүрээнд монгол хэл бичиг сурсан. Нийслэл хүрээнд Монголын сонин бичиг сонинг гаргаж байсан. Хувьсгалын нууц булгэм, консулын дэнжийн байгууллагыг үүсгэгчийн нэг, Ардын намын анхны долоогийн нэг (Д.Сүхбаатар, Д.Чагдаржав, Х.Чойбалсан, С.Данзан, Д.Догсом. Д.Лосол) 1920 онд Орос улсад тусламж гуйхаар явсан. 1921 оны 3 сараас Түр засгын газрын гадаад яамны сайд, 1922 оны 8 сарын 31-нд 14 нөхдийн хамт цэл залуу 37 насандаа цаазаар авахуулсан.

манжийн үеийн монгол

http://sabotage.blog.gogo.mn — Wed, 3 Dec 2008 21:44:28 ULAT

XVII зууны сүүлч үеэс XX зууны эхэн үе хүртэл 200 гаруй жил Монгол орон манжийн байлдан дагуулагчдын эрхшээлд нухлагдаж байв. Энэ үе бол Монголын түүхийн хамгийн гашуун зовлонт харанхуй үе байсан юм. Манж нар бол одоогийн Манжуурт нутаглаж байсан хамниган угсаатан бөгөөд XVI зууны сүүлчээр цэрэг-язгууртаны хүчирхэг улс болон бүрэлджээ. Манж нар богино хугацаанд зэргэлдээх орнуудаа түрэмгийлэн улмаар Монголын хаант улсуудыг эзлэн авав. Монголын феодалын улс манжид эзлэгдсэн түүний талхинд орсон нь хэдэн шалтгаантай байв. XVII зууны үед Монгол орон дотоодын феодалын бутралын уршиг, гаднаас манж, хятадын хаадын хагалан бутаргах хорт явуулгын улмаас Өвөр Монгол, Ар Монгол, Баруун Монгол (Ойрад) гэсэн гурван том хэсэг болон салж, тэдгээр нь бас дотроо олон жижиг феодалын эзэмшилд хуваагджээ. Эдгээр том, жижиг язгууртнууд бүх Монголын хаан ширээ болон өөр өөрсдийн биеэ даасан байдлын төлөө үргэлж тэмцэлдэж байсны улмаас Монгол орон дотоодын хямралд гүн автжээ.
Улс орон нь доройтож, бас харийн аюул занал нүүрлээд байсан тэр нөрцөлд Монголын феодалууд эв нэгдлээ бэхжүүлж, түрэмгийлэгчдийн эсрэг нэгэн мөрний урсгалд нийлэн шийдвэр төгс тэмцэх ёстой байлаа. Цахарын Лигдэн хаан, Халхын Цогт хун тайж зэрэг хүмүүс үүнийг ухамсарлан нийт улс гэрийнхээ тусгаар тогтнолоо хамгаалахыг уриалан тэмцэж байв. Гэтэл зарим феодалууд зөвхөн өөрсдийн явцуу ашгийг хичээн нийтийн тэмцэлд нэгдэхгүй, тус тусдаа тэмцэх, бууж өгөх зэрэг бодлого баримталж байсан нь тэмцлийн эрчийг сулруулж, хүчийг сарниулжээ. Манийн байлдан дагуулагчид 1644 онд Хятадыг эзлэн авсан нь түүний эдийн засаг, цэрэг зэвсгийн их хүчийг Монголын эсрэг шууд дайчлан хөдөлгөх боломжтой болжээ.
Манж нар улс төрийн элдэв луйвар аргаа цэрэг зэвсгийн давуу байдалтай хослуулсаар 1636 онд Өвөр Монголыг, 1691 онд Халх Монголыг, XVIII зууны дундуур Баруун Монгол (Ойрад) – ыг эрхэндээ оруулжээ. Тэд Монголыг эзлэн авсаны дараа ноёрхолоо бэхжүүлэхийн тулд Монголын уламжлалт хууль, засаг захиргааны зохион байгуулалтыг цөм хүчингүй болгон, өөрсдийн харгис засаг захиргааг чандлан тогтоож, манай ард түмний хүчээ нэгтгэн босч тэмцэхээс болгоомжлон тэдний улс төрийн нэгдлийг бутаргаж, хүчийг нь сарниулахад чиглэсэн олон арга хэмжээ авчээ. Монгол орныг Манжийн хааны төлөөний сайд захирч, монголчуудаар өртөө, харуулын цэрэг, хүнд хүчир алба даалгах, манж хааны Монголоос дээрэмдэн авсан олон зуун мянган малыг үнэ хөлсгүй хариулган үржүүлэх, Ховдод байсан Манжийн дарангуй цэргийн хүнсний тариа тариулах, цэргийн албанд дайчлан мордуулах, мөнгөн татвар авах зэргээр малчин ардын хөдөлмөрөөр бүтээсэн баялгийг ховх сорон үгүйрүүлж байв. Жишээлбэл: зөвхөн Манжийн элч, төлөөлөгчид зорчиход зориулсан олон замын өртөөний зардалд жил тутам саяас доошгүй мал албадан гаргуулж байсны дотор гагцхүү зорчигчдын хүнсэнд 200,000 гаруй хонь хэрэглэж байжээ.
Манжийн эрх баригчид шашныг бүх талаар дэмжин дэлгэрүүлж түүний тусламжтайгаар ард олныг мунхаруулан харанхуй бүдүүлэг хэвээр нь барьж, номхон боол болгон дарлахыг хичээж байлаа. Хүрээ хийд, лам нарын тоог хэтэрхий олшруулсан нь олон идэр эрийг бүтээлч хөдөлмөрөөс хөндийрүүлж, тус улсын хүн амын өсөлтийг сайтуулсны гадна үйл олон лам нарыг хооллож, хувцаслах, тэдний хурал номын бүх зардлыг бэлтгэн нийлүүлэх нүсэр хүнд албыг ард түмэнд давхар үүрүүлсэн юм.
Монголын ард түмэн ингэж манжийн эрх баригчид, монголын феодал ноёд, лам нар гэсэн хэд хэдэн эзэнд нэгэн зэрэг үйлчлэх ганц зарц нь болоод зогссонгүй, бас хятадын худалдаа, мөнгө хүүлэгчдэд давхар шулуулж үгүйрлийн балчигт лавшран шигдсээр байв. Манжийн засгийн газрын шууд ивээлээр Монголд нэвтэрсэн Хятадын худалдаа, мөнгө хүүлэл монголын эрд түмний хөлс, цусыг сорон тамирдуулж байлаа. Хятадын шунахай худалдаачид өр төлбөрийн хүүг 400 хувь хүртэл өсгөж Монгол орныг “баяжих, хөлжих алтан хайрцаг” хэмээн ичгүүргүй нэрлэж байв. Хятадын худалдаачид бүр гурван янзын жигнүүрийн туухайтай байсан бөгөөд хүнд туухайгаар нь бусдаас авах зүйлийг, хөнгөнөөр нь бусдад худалдах барааг хэмжиж, жинхэнэ туухайг мэхлэж болохгүй нөхцөлд хэрэглэж байв. Бас өөрсдийн барааг маш өндөр үнээр худалдаж Монголын түүхий эдийг туйлын хямд авдаг болсон байна.
Манжийн эрх баригчдын шаардан тушаасан олон зүйлийн бачим түргэн албыг хугацаанд нь гүйцэтгэхийн тулд хошууны тамгын газар, аймгийн чуулгад арга буюу шахагдан хятад пүүсээс өндөр хүүтэй мөнгө зээлдэн авч алба залгуулна. Албаны энэ өрийг ч, харьяат ноёдынхоо хятад худалдаачдад тавьсан өрийг ч ардууд төлнө. Манжийн феодалууд, хятадын худалдаачдын шунахай эрх ашиг яваандаа нийлж нэг нь алба татвараар, нөгөө нь өр зээлээр Монгол орныг хамтран мөлжиж, ард түмнийг амь зуулгын хэдэн малаас нь хагацуулан сүйрлийн даваанд тулгаж байлаа.
Гэвч Монголын ард түмэн гадаад, дотоодын давхар дарлалд дуугүй нухлагдан, ямагт толгой гудайн хүлцэж явсангүй, эрэлхэгээр босон тэмцэж, тэмцлийн туршлагаа баяжуулсаар байсан юм. Монголын ард түмний тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлээс хамгийн хүчтэй нь Ойрадын Амарсанаа, Халхын Чингүнжав нарын удирдсан 1755-1758 оны зэвсэгт бослого юм.
1755-1758 оны зэвсэгт тэмцэл дарагдсан боловч монголын ард түмний түүхэнд гүн ул мөрөө үлдээн тэмцлийн сургамж дууриал болж, тэдгээр тэмцэгчдийн баатарлаг дүр ард түмний дунд мөнхөрөн алдаршжээ.
Энэ үеийн ард түмний тэмцэл нэг талаар манжийн түрэмгийлэгчид, хятадын шунахай худалаачдын эсрэг, нөгөө талаар нутгийн авилгач ноёдын эсрэг чиглэж байв. Ардын тэмцлийн дотроос заргын хэлбэр ихэд дэлгэрчээ. Ардууд заргын бичигтээ манжийн хүнд алба, ноёдын авилгая шунахай зан, ёс бусын олон гувчуур, өөрсдийн амин зуулгын хүнд байдал зэргийг учирлан тоочоод алба татвар хөнгөлж, шунахай ноёдыг зайлуулахыг шаардаад, эцэст нь нэрсээ нарны цацраг мэт дугуйруулан бичдэг байв. Энэ нь толгойлогчоо харгис ноёдоос хамгаалсан хэрэг байв. Ноёнтойгоо заалдсан, үгүйрэн өр төлж чадахгүй болсон, худалдаачдын пүүсийг довтолсон ардуудыг эмнэг адууны сүүлээс чиргүүлж тасдуулах, элсээр чигжин алах, есөн эрүү тулгах, дөнгөлөх, эхнэр хүүхдийг нь өрөнд бодож худалдаачдад өгөх зэргээр харгисладаг байжээ.
Тэгэвч мөлжлөг, харгислал нэмэгдэх тусам зовлон туулж хатуужсан монголын ард түмэн тэмцлийн эрчээ чангалан галд тос нэмэхийн адил дүрэлзэн боссоор байсан юм.
XIX зууны сүүлчээс Манж гүрний сүр хүч бууран доройтож, феодалын нийгэм нь үндсээрээ ялзран хэврэгшиж, улмаар том империлист гүрнүүдийн түрэмгийлэлд өртөн тэдний хагас колони болон хувирчээ. Манжийн эрх баригчид энэ нөхцөлд яаралтай арга хэмжээ авав. Монголыг цусгүй колончилж, юуны өмнө хятадчилах зорилгоор үй олон хятад иргэнийг Монгол нутагт цутган оруулж, малын бэлчээрийг хагалан, тариалангийн талбай болгохоор үржил шим сайтай газруудыг булаан авч хятадуудад олгож эхлэв. Идээшилт газар шороо, төрөлх ард түмэндээ элгэн хайртай Монгол хүн харийн энэ доромжлол, дарангуйллыг хүлцэн тэвчих аргагүй болж, энд тэнд эсэргүүцлийн уухай дэгдэн, улмаар Монголын язгууртнууд ард түмэнтэйгээ нэгдэж эхэлжээ.
1911 – 1912 оны Монголын ард түмний үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнөөр Монгол Улс ийнхүү тусгаар улсаа сэргээж чадсан нь манай ард түмний олон жилийн шаргуу тэмцлийн үр дүн байсан бөгөөд Монголын ард түмний түүхэнд гарсан нэгэн чухал ач холбогдолтой үйл явдал болсон юм.

монголын нууц товчоо

http://sabotage.blog.gogo.mn — Mon, 10 Nov 2008 18:38:09 ULAT

татах

Их нирун улс

http://sabotage.blog.gogo.mn — Mon, 3 Nov 2008 20:35:37 ULAT

Нирун бол дорнод ху нарын удам мөн,язгуур овогтой.Хятадын сурвалж бичигт орчин цагийн хятад хэлний дуудлагаар хоужань гэж дуудлагатай хятад үсгээр тэмдэглэгджээ.Анх Ливэй хааны (220-277он) сүүл үеэр табгачийн тонуул морьт цэргүүд үс нь хөмсгөө хүртэл бөгөөд уг овог,нэрээ мартсан нэгэн боолыг барижээ.Түүнийг эзэн нь Мугулюй гэж нэрлэжээ.Мугулюй, язгуур хоёр нь ойролцоо,иймд үр ач нар нь мугулюй овог болгосон байна.Мугулюй эрийн цээнд хүрээд боолоос чөлөөллөгдөн морин цэрэг болжээ.Илу (304-316он)хааны үед дайчлагын төвөөс хожимдон,цаазаар авахуулах болохоор зугатааж, уудам говийн хавцалд нуугдан,зугтаачдыг цуглуулан,зуу гаруй хүн болоод чуньтулинь аймгийг түшиглэжээ.Чуньтулинь гэж татарын нэг зонхилох аймаг тутаут юм.Мугулюй үхсэнээс хойш хүү Чаругуй эрэлхэг дайчин байсан болохоор аймаг олонтой болж эхлээд өөрсдийгөө Нирун гэж нэрлэн Вэй улсад алба бариж байжээ.Хожим Дао хаан (424-452он) тэд мэдлэггүй,мунхаг бөгөөд байдал нь тарианы өттэй учир нуаньнуань гэж өөрчлөн нэрлэжээ.Нирун (нуруу) нь гадаад байдлаараа өттэй адил тул ойролцоо дуудлагатай гэхдээ доромжилсон утгатай нуаньнуань (гүрвэлзэх) гэх утгатайгаар нэрлэжээ.Вэй улсын хаад хятадын уламжлалыг даган харь угсаатны нүүдэлчидийн угсаатны нэрийг хүртэл басамжлан доромжилсон байгаа биз.Монголчуудын ам дамжсан яриа, батлан хэлж байгаагаар Алунгоо нөхрөө үхснээс хойш гэрлийн туяанаас жирэмслээд төрүүлсэн гурван хүүгийн овогт хатаарагдах хүмүүсийг нирун гэдэг.Энэ нь Алунгоогийн ариун нуруу,хэвлийг битүүхэн хэлж байгаа болов уу.

Монгол. Эргүнэ кунд очсон хоёр хүнээс үржин өссөөр тэдний овог олон болсон юм.Монгол гэдэг үг нь анх мунгол гэж дуудагддйг байсан ба хүчгүй чадалгүй хонгор гэнэн гэсэн утгатай гэж тэмдэглэгдсэн байна.Дээр дурдагдсан Ливэй,Иду,Дау гэх хаад нь Вэй улсын эхний хаад юм. Нирун улс нь 502-519 оны үед динлин нарыг бут цохин эзэлж түүний хуучин нутгийг эзэлсэн.Давхар хэрэмт хот байгуулан эхэлж түүнийгээ Мөөмт гэж нэрлэжээ.Цаг агаар эрт хүйтэрдэг тул бөмбөгөр эсгий гэрт суудаг.Нирун нь 1000 хүнийг түмт болгож мянганы ноён нэгийг 100 хүнийг туг болгон зуутын дарга нэг хүнийг томилсон.түрүүлэн давшсан хүнийг олзны хүн,олзоор шагнаж,знгтсан хүнийг чулуугаар зохиж алах буюу заримдаа бэртээнэ.Бичиг тэмдэглэл мэддэггүй цэргийн жанжин нь хонины хорголоор цэргийн тоогоор бүдүүвчлэн тэмдэглэж байв.429 онд Вэй улс Нируныг довтлох талаар зөвлөлдөхөд ордны гадаад, дотоод түшмэд аян дайн хийхийг хүсээгүй.Иймд хааны эх Бао хатан Шицэу хааныг хориглосон болов ч хаан үл дагав.Ганцхан түшмэл Цуй Хао уг бодлогыг дэмжсэн.Тэрээр бусад түшмэлүүд нь хаандаа илч илгээн үүнийг хориглон"бүү дайр,цэрэг хөдөлгөж яасан ч болохгүй Дээдэс танд золгүй болно"хэмээсэн ч Шицзу хаан үл зөвшөөрөн,Цуй Хаог дуудан ирүүлж Чжан Юань зэрэг түшмэлүүдтэйгээ муудалцахыг тушаасан.Цуй Хао Чжан Юанийг буруутган хэлсэн нь:<<Арга бол эрдэм мөн,билиг бол цааз мөн,ингэхлээр нар хиртэн эрдмийг засна,сар хиртэн цаазыг засна.Эзэн,ноён цааз хэрэглэхдээ их нь гэвэл зэвсэг цэрэгт хүрнэ,бага нь гэвэл зах зээлд хүрнэ.Довтлон дайтах нь цааз хэрэглэхийн их нь билээ.>>Ийнхүү өгүүлэхэд гурван билигийн үед цэрэг хэрэглэх нь ийм янзын цаазыг засахуйн утга буй байх хэмээжуу.Чжан Юань хариуд : Нирун улс нь алс тэртээд байдаг,хэрэглэхээр юм үгүй,тэдний нутгийг авлаа ч гэсэн тариа эрхлэн хооллошгүй.хүмүүсийг нь эзэллээ ч гэсэн захиран хэрэглэшгүй.Байнгын суурьшилгүй,хөнгөн гавшгай,захирч жолоодоход бэрх.Үргэлж суурьшилгүй байдаг болохоор цэргйиг туйлдаах болно гэхэд Цуй Хао хэлсэн нь:Чжан Юань цаг улирлын талаар ярьж буй нь албан тушаалтай холбоотой.Харин тэд уг байдлыг мэдэхгүй байна.Хан улсын үеэс л ийнхүү ярьсаар ирсэн. Түүнийг хэрэглэх нь явдалд тус болохгүй.Яаж ингэж ярих билээ!!! Нирунчууд эртнээс манай умард хэсгийн тэрслүү боол.Эдүгээ тэдний угийн хорыг тасалж сайн хүмүүсийг нь цуглуулан урьдын ёсоор алба бариулбал ашиггүй бус.Говиос хойш өндөр сэрүүн шумуул байхгүй,сайхан урт өвстэй.Зун умард зүгийг нь бэлчээр тариаланд ашиглаж болох учир тарий эрхэлж хооллож болохгүй бус билээ. Нирунчууд улсын хязгаарт олонтай хэвтрэн орж иргэд түшмэдийг сүрдүүлсээр байна.Одоо энэ зун далимд гэнэт довтолж тэдний улсыг сөнөөхгүй юм бол тэд намар дахин довтолж,амгалан байлгахгүй.Түшмэл би эргэцүүлэн бодохыг гуйна>> гэжээ.Чжан Юань нар бас л дуугүй байв.Шцизу хаан үүнд баясаж<<Би бодож шиидлээ.Мөхсөн улсын цэрэг тактик боловсруулж чадахгүй,үүнд итгэгтүн>>гэжээ.Харин Бао хатан довтлох нь бэрх гэж үзэн түшмэд түүний дэргэд дахин зөвлөлдөхийг тушаажээ.Шцизу Цуй хаод хэлсэн нь <<тэд санаа бодлоо буцаахгүй бололтой.Түшмэл сайн тунгаан сэнхрүүлэгтүн>>гэжээ. Цуй Хаотай зөрчилдөгч зарим нэг нь ордонооё гаран хэлсэн нь<<Эдүгээ Сүн улсын дээрэмчид өмнө талаас дээрэмдэх гэж байхад үл хайхран умар зүг довтлон их цэргээ мянга гаруй газар авааччихаад хэрхэхийг хэн мэдэхгүй байх билээ.Нирунчууд алс зугтвал умар талаас олзгүй,ар талаас өрнөд дээрэмчидийн аюул байна.Энэ нь аюултай зам шүү гэжээ.Цуй Хао хариуд нь: <<Тийм бус,Энэ жил Нируныг устгахгүй бол өмнөд дээрэмчидээс хамгаалж чадахгүй.Манай улс өрнөд орныг төвшитгөснөөс хойш өмнө зүгийн хүмүүс айн сүрдэж,алдар маань цуурайтан олныг хөдөлгөж,Хуайхэ голын хойтохыг хамгаалж байна.Тэд хойшоо,бид урагшаа харж байна.Тэд зүтгэж,бид амарч байна.Байдал иймэрхүү байна.Иймд Нируныг бут цохиход буцаж ирэх хооронд тэд хүрч ирэхгүй. юу ярина вэ? Лю Юйн Гуаньчжунг аваад хайртай хүүгээ хэдэн түмэн шилдэг цэрэгтэй үлдээхэд сайн жанжин, хүчтэй цэрэг баттай хамгаалж чадахгүй,бүх цэрэг цөм үгүй болж, уйлах дуун эдүгээ хүртэл тасрахгүй байна.Улс жинхэнэ амгалан байна >> гэжээ.

Вэй улсын сүүлчээр Түмэнь хаан теле аймгийг цэрэглэн довтолж хийр цохиход таван түм гаруй арх дагаар орсон, чингээд Нирунд иэлчин илгээн нирунтай ураг барилдахыг гуйхад Нируны эзэн Амгай маш хилэгнэн <<Чи миний төмөрчин боол мөн байж яахан зүрхлэн хэлнэм!>>гэж хариу элчин илгээсэн.

Вэй улс ойрмог цохигдсон боловч араатан санаа нь хувираагүй болохоор иргэдийг шахамдуулан дахин халдан дээрэмдэх гэж байна.Нируны заншилагч элчин саяхан алс холоос үнэн санаанаасаа зочлон ирж гэрэгэ үзүүлэн үгээ хэлж нуман түлхүүр хийнэ гэж андгайллаа. (Энэ нь хоёр талаас нь дайрий гэсэн утгатай болно) Хол ойрыхон талархаж байна.Ингэхлээр хөдлөн тусалъя хэмээжээ.</a>